Nobel Ödülleri, bir asrı aşkın süredir bilimsel keşiflerin, edebî başarıların ve barış girişimlerinin uluslararası düzeyde tanınmasında önemli bir rol oynuyor. Her yıl açıklanan ödül sahipleri geniş bir ilgiyle takip edilse de bu kurumun ortaya çıkışı, yalnızca başarılı insanları ödüllendirme düşüncesiyle açıklanamaz. Nobel Ödülleri'nin kuruluşunda, on dokuzuncu yüzyılın sanayi dünyasında büyük bir servet edinmiş olan Alfred Nobel'in vasiyeti ve bu servetin ölümünden sonra nasıl değerlendirilmesi gerektiğine ilişkin tercihleri belirleyici olmuştur.
1833 yılında Stockholm'de doğan Alfred Nobel, kimya ve mühendislik alanlarındaki çalışmalarıyla tanınan bir mucit ve sanayiciydi. 1867 yılında patentini aldığı dinamit, patlayıcı maddelerin daha kontrollü biçimde kullanılmasına yönelik önemli bir gelişmeydi. Bu buluş madencilik, altyapı ve inşaat faaliyetlerinde yeni olanaklar yaratırken patlayıcı teknolojilerinin askerî kullanım alanları da bulunuyordu. Nobel'in yaşamı bu nedenle, teknolojik ilerlemenin hem yararlı hem de yıkıcı amaçlara hizmet edebilmesi bakımından dikkat çekici bir örnek olarak değerlendirilebilir.
Nobel'in neden uluslararası ödüller kurulmasını istediği konusunda çeşitli yorumlar yapılmıştır. Özellikle buluşlarının olumsuz sonuçlarından duyduğu rahatsızlığın bu kararda etkili olduğu sıkça ileri sürülür. Ancak bu açıklamayı tek ve kesin neden olarak kabul etmek için yeterli kanıt bulunmamaktadır. Buna karşılık Nobel'in 1895 yılında hazırladığı vasiyet, gerçekleştirmek istediği düzenlemeyi açıkça ortaya koyar: Servetinin büyük bölümü bir fona dönüştürülecek, bu fonun getirisi ise insanlığa önemli yararlar sağlayan kişilerin ödüllendirilmesinde kullanılacaktı.
Nobel'in 1896 yılında hayatını kaybetmesinin ardından vasiyetin hayata geçirilmesi kolay olmadı. Mirasın yönetimi, ödülleri verecek kurumların sorumlulukları ve fonun işleyişi konusunda hukuki ve idari düzenlemeler yapılması gerekti. Bu hazırlıkların tamamlanmasıyla ilk Nobel Ödülleri 1901 yılında verildi. Böylece özel bir vasiyet, sonraki kuşakları da etkileyecek uluslararası bir ödüllendirme sisteminin temelini oluşturdu.
Nobel'in vasiyetinde beş ödül alanı bulunuyordu: fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve barış. Bu alanların seçimi, Nobel'in bilimsel ilerlemeye verdiği önemin yanı sıra kültürel üretimi ve toplumlar arasındaki barışı da değerli gördüğünü gösterir. Günümüzde Nobel Ödülleri ile birlikte anılan ekonomi ödülü ise farklı bir geçmişe sahiptir. İsveç Merkez Bankası tarafından 1968 yılında Alfred Nobel'in anısına oluşturulan bu ödül, ilk kez 1969'da verilmiştir ve Nobel'in özgün vasiyetinin bir parçası değildir.
Ödül sahiplerinin belirlenmesi, alanlara göre farklı kurumların sorumluluğundadır. Fizik, kimya ve ekonomi ödüllerinde İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi; fizyoloji veya tıpta Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi; edebiyatta İsveç Akademisi; barış alanında ise Norveç Nobel Komitesi görev yapar. Aday gösterme ve değerlendirme süreçleri, ilgili alanlardaki uzmanların katılımıyla yürütülür. Bu kurumsal yapı, ödüllerin tek bir kişinin tercihine bağlı olmadan sürdürülmesini amaçlar.
Nobel Ödülleri'nin uluslararası itibarı, uzun geçmişleri ve ödüllendirilen çalışmaların etkisiyle yakından ilişkilidir. Bununla birlikte bu itibar, seçilen kişilerin her zaman tartışmasız olduğu veya ödüllerin bütün önemli katkıları temsil ettiği anlamına gelmez. Özellikle modern bilimde büyük keşiflerin çok sayıda araştırmacının ortak çalışmasıyla gerçekleşmesi, bireysel ödüllendirme sistemlerinin sınırlarını görünür kılar. Barış ve edebiyat alanlarında ise başarıyı değerlendirmek, bilimsel bulguların incelenmesinden farklı ölçütler gerektirebilir.
Bu nedenle Nobel Ödülleri'ni yalnızca dünyanın en prestijli ödüllerinden biri olarak görmek eksik kalır. Aynı zamanda bilimsel, kültürel ve toplumsal katkıların nasıl değerlendirildiğini anlamamıza yardımcı olan bir kurumdur. Alfred Nobel'in kişisel servetiyle başlayan bu girişim, bugün insanlığın hangi başarıları önemli bulduğu üzerine düşünmek için de bir fırsat sunmaktadır.