Fransız edebiyatçı Marcel Proust, romanında çaya batırdığı bir parça madlen kekinin kokusuyla çocukluğuna nasıl ışınlandığını büyüleyici bir dille anlatır. Yıllardır unutulmuş olan o eski kasaba, taş ev ve teyzesinin odası, tek bir lokmanın kokusuyla bütün ayrıntılarıyla canlanır. Edebiyatın bu unutulmaz sahnesi, modern bilişsel psikolojide 'Proust Etkisi' olarak adlandırılan gerçek bir nörolojik mekanizmayı özetler: Koku, hatıraların kapısını en kestirmeden açan anahtardır.

Bu olağanüstü gücün sırrı insan beyninin anatomik kurgusunda gizlidir. Gözlerimizden veya kulaklarımızdan gelen duyusal veriler önce talamus denen mantık santraline uğrar, filtrelenir ve işlenir. Oysa koku molekülleri bu bürokratik denetimi tamamen baypas eder. Burun mukozasından alınan koku sinyalleri, duygularımızın ve anılarımızın depolandığı amigdala ve hipokampus bölgelerine doğrudan bağlanır. İşte bu yüzden ıslak bir toprak kokusu veya eski bir dolap rayihası, bizi yıllar öncesine mantığımızla değil, doğrudan kalbimizle savurur. Fotoğraflar geçmişi gösterir; kokular ise geçmişi yeniden yaşatır.